୬:-ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ

୧ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦିଅ ।

(କ) କେନ୍ଦ୍ର ଶକ୍ତିର ଦୁର୍ବଳତା କିପରି ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ଘଟାଇଥୁଲା, ଆଲୋଚନା କର ।

 ଉ : (i) ଔରଙ୍ଗଜେବଙ୍କ ଧର୍ମାନ୍ଧତା ଓ କୁଶାସନ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ପତନାଭିମୁଖୀ କରିଥିଲା ।

 (ii) ତାଙ୍କ ପରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶାସକ ମାନେ ସର୍ବଦା ଭୋଗବିଳାସରେ ବୁଡ଼ି ରହିଲେ ।

(iii) ଅମୀର ଓ ରାଜକର୍ମଚାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥ ହାସଲ ପାଇଁ  ବିଭିନ୍ନ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ରରେ ଲିପ୍ତ ରହିଲେ । 

(iv) ଦିଲ୍ଲୀରେ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସୁଦୂର ପ୍ରଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ରର କର୍ତ୍ତୁତ୍ବ ରହିଲା ନାହିଁ । ଏହି ସବୁ କାରଣ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ଘଟାଇଥିଲା ।

 (ଖ) ଔରଙ୍ଗଜେବଙ୍କ ଧର୍ମ ନୀତି ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ପାଇଁ କିପରି ଦାୟୀ ଥିଲା ଲେଖ ।

 ଉ : (i) ଔରଙ୍ଗଜେବ ହିନ୍ଦୁ ବିଦ୍ବେଷ ନୀତି ଅବଲମ୍ବନ କରିଥିଲେ । 

 (ii) ସେ ଆକବର ଉଠାଇ ଦେଇଥିବା ଜିଜିୟା କର ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ କର ପୁଣି ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ ।

 (i) ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କୁ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟରୁ ବାହାର କରି ଦେଇଥିଲେ ।

 (iv) ମୁସଲମାନ ବ୍ୟତୀତ ସେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନଙ୍କୁ କଠୋର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିଲେ ।

 (v) ଶିଖୁମାନଙ୍କ ନବମ ଗୁରୁ ‘ତେଗବାହାଦୁର’ ଇସ୍‌ଲାମ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ମନା କରିବାରୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ । ଔରଙ୍ଗଜେବଙ୍କ ଏସବୁ ଧର୍ମନୀତି ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ପାଇଁ ଦାୟୀ ।

(ଗ) କେଉଁ କେଉଁ ପ୍ରାଦେଶିକ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ସ୍ଵାଧୀନତା ଘୋଷଣା ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ଘଟାଇଥିଲା ? 

ଉ : (i) ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଗଲା ପରେ ଏହା ଅଧୀନସ୍ଥ ପ୍ରଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ସ୍ବାଧୀନ ହେଲେ ।

 (ii) ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ, ଅଯୋଧ୍ୟା, ବଙ୍ଗଳା କ୍ରମେ ସ୍ଵାଧୀନ ହେଲେ । 

(iii) ଶିବାଜୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ବରେ ମରହଟ୍ଟାମାନେ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟରେ ଅହମ୍ମଦ ନଗର, ବିଜାପୁର ଓ ଗୋଲକୁଣ୍ଡା ଅଧିକାର କଲେ ।

 (iv) ଏହି ଭଳି ଭାବେ ଅନେକ ପ୍ରାଦେଶିକ ଶକ୍ତି ନିଜର ସ୍ଵାଧୀନତା ଘୋଷଣା କରିବାରୁ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ଘଟିଥିଲା ।

 (ଘ) ବୈଦେଶିକ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଭାରତ ଆକ୍ରମଣ କିପରି ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ପାଇଁ ଦାୟୀ ଉଲ୍ଲେଖ କର । 

 ଉ : (i) ମୋଗଲ ଶାସକମାନଙ୍କର ଦୁର୍ବଳତାର ସୁଯୋଗ ବିଦେଶୀ ଶତ୍ରୁମାନେ ନେଇଥିଲେ । 

 (i) ୧୭୩୯ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ପାରସ୍ୟାର ସମ୍ରାଟ୍ ଦିଲ୍ଲୀ ଆକ୍ରମଣ କରି ବହୁ ସମ୍ପତ୍ତି ଲୁଟ୍ କରିନେଲେ । 

 (ii) ସିନ୍ଧୁ ପ୍ରଦେଶ, ଲାହୋର, କାବୁଲ ଆଦି ଅଞ୍ଚଳ ପାରସ୍ୟ ସମ୍ରାଜ୍ୟରେ ମିଶିଗଲା ।

(iv) ନାଦିର ଶାହଙ୍କ ପରେ ଆଫଗାନିସ୍ଥାନ ଶାସକ ଅହମ୍ମଦ ଶାହ ଅବଦଲୀ ୧୭୪୮ ଖ୍ରୀ:ରୁ ୧୭୬୧ ଖ୍ରୀ: ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଥର ଭାରତ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ । ଏହି ସବୁ ବିଦେଶୀ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ପାଇଁ ଦାୟୀ‌।

  ୨  । ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦ ବାଛି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ତର ଲେଖ ।

 (କ) କାହାର ଧର୍ମନୀତି ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ପାଇଁ ଦାୟୀ ଥିଲା ?

 ( ବାବର, ଜାହାଙ୍ଗୀର, ଔରଙ୍ଗଜେବ, ଶାହାଜାହାନ) 

ଉ : ଔରଙ୍ଗଜେବଙ୍କ ଧର୍ମନୀତି ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ପାଇଁ ଦାୟୀ ଥିଲା । 

(ଖ) କିଏ ଭାରତରୁ ମୟୂର ସିଂହାସନ ନେଇଯାଇଥିଲେ ? 

(ବୈରାମ ଖାଁ, ଶିବାଜୀ, ନାଦୀର ଶାହ, ଅହମ୍ମଦ ଶାହ ଅବଦଲୀ) ।

 ଉ : ନାଦିର ଶାହ ଭାରତରୁ ମୟୂର ସିଂହାସନ ନେଇ ଯାଇଥିଲେ ।

(ଗ) କେଉଁ ବୈଦେଶିକ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ମରହଟ୍ଟାମାନ ତୃତୀୟ ପାନିପଥ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ ?

 (ତୈମୁରଲଙ୍ଗ, ନାଦିର ଶାହା, ଅହମ୍ମଦ ଶାହା ଅବଦଲୀ, ରବର୍ଟ କ୍ଲାଇବ୍)

 ଉ : ଅହମ୍ମଦ ଶାହ ଅବଦଲୀ ମରହଟ୍ଟାମାନଙ୍କୁ ତୃତୀୟ ପାନିପଥ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ ।

 (ଘ) କେଉଁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ନାଦିର ଶାହ ଭାରତ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ ?

(୧୫୪୨, ୧୭୩୯, ୧୭୪୮, ୧୭୬୧) ।

 ଉ : ୧୭୩୯ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ନାଦିର ଶାହ ଭାରତ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ  । 

(ଙ) ତୃତୀୟ ପାନିପଥ ଯୁଦ୍ଧ କେଉଁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ହୋଇଥିଲା ?

(୧୭୪୧, ୧୭୫୧, ୧୭୫୭, ୧୭୬୧) 

ଉ : ତୃତୀୟ ପାନି ପଥ ଯୁଦ୍ଧ ୧୭୬୧ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ହୋଇଥିଲା। 

୩ । ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ପାଇଁ ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ଧର୍ମଗତ କାରଣ ମଧ୍ୟରୁ ତମେ କେଉଁଟିକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେବ ଓ କାହିଁକି?

 ଉ : ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ପାଇଁ ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ଧର୍ମଗତ କାରଣ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ଅର୍ଥନୈତିକ କାରଣକୁ ଅଧିକ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେବି କାରଣ -

(i) ଯେକୌଣସି ରାଷ୍ଟ୍ର ରାଜ୍ୟ ଶାସନ ପାଇଁ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅବସ୍ଥା ସୁଦୃଢ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ।

 (ii) ମୋଗଲ ଶାସନ କାଳରେ ଜାହାଙ୍ଗୀରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ନୁରଜାହାନଙ୍କ ଅର୍ଥନୀତି ପ୍ରତି ଅଧିକ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ ନାହିଁ, ଶାହାଜାହାନ ରାଜପ୍ରାସାଦ ଓ ସୌଧ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ବହୁ ଅର୍ଥ ବ୍ୟୟ କରି ଥିଲେ, ମୋଗଲ ସମ୍ରାଟ୍ ମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହ ବିଭିନ୍ନ ଯୁଦ୍ଧ ଯୋଗୁଁ ରାଜକୋଷ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା । 

(iii) ବୋଝ ଉପରେ ନଳିତା ବିଡ଼ା ଭଳି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହେବା ଫଳରେ ମୋଗଲ ଶାସନ ସମୟରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅବସ୍ଥା ବିପର୍ଯ୍ୟୟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲା ଯାହା ମୋଗଲ ଶାସନର ପତନ ପାଇଁ ଦାୟୀ।

୪।ମରହଙ୍ଗା ଓ ବଙ୍ଗର ଶାସକ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ପାଇଁ ବେଶି ଦାୟୀ ଥିଲେ, ପ୍ରମାଣ ସହ ଦଶାଅ । 

(i)ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର କେନ୍ଦ୍ର ନେତୃତ୍ବ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ପଡ଼ି ଥିବା ବେଳେ ଏହାର ସୁଯୋଗ ପ୍ରାଦେଶିକ ଶାସକମାନେ ନେଲେ । 

(ii) ଶିବାଜୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ବରେ ମରହଟ୍ଟାମାନେ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟରେ କ୍ଷମତା ବିସ୍ତାରକରି ଅହମ୍ମଦ ନଗର, ବିଜାପୁର ଓ ଗୋଲକୁଣ୍ଡା ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି କେତେକ ଦୁର୍ଗ ଅଧିକାର କରିଥିଲେ । ଫଳରେ ଅନେକ ସ୍ଵାଧୀନ ରାଜ୍ୟର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ଘଟିଲା । ଏଣୁ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଲା । 

(iii) ବଙ୍ଗଳାର ଶାସକ ମଧ୍ୟ ବଙ୍ଗ ସହ ଓଡ଼ିଶା ଓ ବିହାରକୁ ମିଶାଇ ଏକ ବିରାଟ ଅଞ୍ଚଳ ଉପରେ ନିଜ ସ୍ଵାଧୀନତା ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ ।

 (iv) ଉପରୋକ୍ତ କାରଣରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ମରହଟ୍ଟା ଓ ବଙ୍ଗର ଶାସକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉଭୟେ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପତନ  ପାଇଁ ଦାୟୀ । ମାତ୍ର ନୂତନ ସ୍ଵାଧୀନ ଅଞ୍ଚଳର ପରିସୀମା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମରହଟ୍ଟାମାନେ ଅଧିକ ଦାୟୀ । 

 ୫ । କେଉଁ ବୈଦେଶିକ ଆକ୍ରମଣ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ବିଶେଷ କ୍ଷତି ଘଟାଇଥିଲା ଓ କାହିଁକି ?

ଉ : (i) ମୋଗଲ ଶାସନ ସମୟରେ ପାରସ୍ୟ ସମ୍ରାଟ ନାଦିର ଶାହ, ଆଫଗାନିସ୍ଥାନର ଶାସକ ଅହମ୍ମଦଶାହ ଅବଦଲୀ ଭାରତ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ । 

(ii) ନାଦିର ଦିଲ୍ଲୀ ଆକ୍ରମଣ କରି ପ୍ରଚୁର ଧନରତ୍ନ ଲୁଣ୍ଠନ କରିଥିଲେ । ମୟୂର ସିଂହାସନ ଓ କୋହିନୂର ହୀରା ଭାରତରୁ ଇରାନକୁ ନେଇ ଯାଇଥିଲେ । ସିନ୍ଧୁ ପ୍ରଦେଶ, ଲାହୋର ଓ କାବୁଲ ଅଞ୍ଚଳକୁ ନିଜ ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ମିଶାଇ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ବିଶେଷ କ୍ଷତି ଘଟାଇଥିଲେ । 

(iii) ୧୭୬୧ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଆଫଗାନିସ୍ଥାନ ଶାସକ ତୃତୀୟ ପାନି ପଥ ଯୁଦ୍ଧରେ ମରହଟ୍ଟାମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ।

(iv) ପରେ ଇଉରୋପୀୟ ଶକ୍ତି ବିଶେଷ କରି ଇଂଲଣ୍ଡ ଭାରତରେ ରାଜ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲା ।